آیا میتوان از ضامن عقدنامه طلب مهریه کرد؟
مطالبه مهریه از ضامن عقدنامه یکی از چالشهای حقوقی پیچیده در محاکم خانواده است که نیازمند درک دقیق از ماهیت قرارداد ضمانت و تعهدات ناشی از آن میباشد. طبق قوانین جاری، اگر شخصی در دفترخانه ازدواج به عنوان ضامن پرداخت مهریه را متقبل شود، ذمه او در کنار زوج یا به جای وی مشغول شده و زوجه این حق قانونی را دارد که در صورت استنکاف شوهر از پرداخت، مستقیماً به ضامن رجوع کرده و از طریق اجرای ثبت یا دادگاه، اموال وی را توقیف نماید.
در پاسخ کوتاه باید گفت بله، طلب مهریه از ضامن عقدنامه کاملاً قانونی است؛ مشروط بر اینکه امضای ضامن در سند رسمی ازدواج ثبت شده و حدود تعهد وی (مثلاً ضمانت در پرداخت کل مهریه یا بخشی از آن) مشخص باشد. در این حالت، ضامن مسئولیت تضامنی یا عرضی پیدا کرده و زوجه میتواند بدون نیاز به اثبات اعسار زوج، تمام حقوق مالی خود را از داراییهای ضامن استیفا کند.
ماهیت حقوقی ضمانت مهریه در سند ازدواج
زمانی که از ضامن در عقدنامه صحبت میکنیم، در واقع با یک قرارداد تبعی روبرو هستیم که بر پایه عقد نکاح بنا شده است. در حقوق ایران، ضمانت معمولاً به معنای نقل ذمه (انتقال بدهی از مدیون به ضامن) یا ضم ذمه (اضافه شدن ذمه ضامن به مدیون) تعبیر میشود. در اسناد ازدواج، رویه قضایی غالب بر این است که ضامن همراه با زوج مسئولیت پیدا میکند. این بدان معناست که زوجه مجبور نیست ابتدا علیه شوهر اقامه دعوا کند و پس از شکست در وصول طلب به سراغ ضامن برود؛ بلکه او از همان ابتدا حق انتخاب دارد. برای مثال، اگر پدر زوج زیر سند ازدواج را به عنوان ضامن امضا کرده باشد، زوجه میتواند برای اجرای مهریه 114 سکهای خود، مستقیماً حکم توقیف پلاک ثبتی متعلق به پدرشوهر را از دایره اجرای ثبت بگیرد. وکیل مهریه در تهران همواره تاکید میکند که درج عبارت «ضمانت پرداخت» در سند رسمی، سندی لازمالاجرا علیه ضامن ایجاد میکند که قدرت اجرایی بالایی دارد و فرار از آن جز با اثبات بطلان عقد یا پرداخت بدهی ممکن نیست.
شرایط لازم برای رجوع به ضامن عقدنامه
برای اینکه بتوان از ضامن مهریه طلب وجه یا سکه کرد، وجود چند شرط اساسی ضروری است. اول، احراز اصالت امضا؛ ضامن باید با حضور در دفترخانه رسمی ازدواج و ارائه مدارک هویتی، بند مربوط به ضمانت را امضا کرده باشد. دوم، منجز بودن ضمانت؛ به این معنا که تعهد ضامن نباید معلق به شرطی باشد که اثبات آن غیرممکن است. به تجربه ثابت شده که اگر در عقدنامه قید شود «در صورت عدم تمکن زوج، فلانی ضامن است»، زوجه ابتدا باید اعسار زوج را در دادگاه ثابت کند. اما اگر ضمانت به صورت مطلق باشد، چنین محدودیتی وجود ندارد. در این مسیر، مشورت با وکیل پایه یک دادگستری صادق خواجوی میتواند به زوجه کمک کند تا با بررسی دقیق متن عقدنامه، کوتاهترین مسیر قانونی را برای توقیف اموال ضامن برگزیند. نکته مهم دیگر این است که فوت زوج باعث سقوط حق زوجه نسبت به ضامن نمیشود؛ یعنی حتی اگر شوهر فوت کند و مالی از خود به ارث نگذارد، ضامن همچنان موظف به پرداخت مهریه از اموال شخصی خود است.
تفاوت ضمانت در مهریه با سایر دیون مالی
مهریه یک دین ممتاز محسوب میشود، اما ضمانت آن تفاوتهای ظریفی با ضمانتهای بانکی دارد. در معاملات تجاری، ضامن ممکن است حق داشته باشد که از طلبکار بخواهد ابتدا به مدیون اصلی مراجعه کند (حق تجرید)، اما در اسناد رسمی ازدواج که دارای قدرت اجرایی مستقیم هستند، این حق معمولاً سلب شده تلقی میشود. همچنین، اگر ضامن مهریه را پرداخت کند، طبق ماده 709 قانون مدنی، حق رجوع به زوج (مدیون اصلی) را دارد تا معادل آنچه پرداخت کرده است را مسترد نماید. البته این در صورتی است که ضمانت با اذن و اجازه زوج صورت گرفته باشد. در وبسایت وکیل تهران بارها به این موضوع اشاره شده است که بسیاری از ضامنین (به ویژه والدین) با تصور اینکه امضای آنها صرفاً یک امر تشریفاتی برای احترام به عروس است، اقدام به امضا میکنند، در حالی که این امضا بار مالی سنگینی داشته و میتواند منجر به مزایده رفتن تنها سرپناه ضامن شود، مگر اینکه آن ملک جزو مستثنیات دین باشد.
روشهای اجرایی برای وصول مهریه از ضامن
زوجه برای مطالبه حق خود از ضامن دو مسیر اصلی پیش رو دارد: دایره اجرای ثبت و دادگاه خانواده. مسیر اول که سریعتر است، از طریق دفترخانهای که عقد در آنجا ثبت شده آغاز میشود. زوجه با صدور اجراییه علیه ضامن، پرونده را به اداره ثبت احاله میدهد تا اموال ضامن (مانند حساب بانکی، خودرو یا ملک) شناسایی و توقیف شود. اگر ضامن فاقد مال در دسترس باشد، زوجه میتواند از طریق دادگاه خانواده دادخواست مطالبه مهریه به طرفیت ضامن و زوج (به صورت همزمان) مطرح کند. در این مرحله، ضامن میتواند با ارائه لیست اموال و اثبات عدم توانایی مالی، دادخواست اعسار و تقسیط بدهی بدهد. با این حال، باید توجه داشت که پذیرش اعسار ضامن به سختی صورت میگیرد؛ زیرا فرض بر این است که فردی که ضمانت مالی دیگری را بر عهده گرفته، خود دارای تمکن مالی کافی بوده است. بنابراین، ضامن باید با مدارک بسیار قوی ثابت کند که شرایط معیشتی وی به گونهای است که امکان پرداخت یکجای مهریه را ندارد.
سوالات متداول
آیا میتوان بدون شکایت از شوهر، فقط از ضامن مهریه گرفت؟
بله، در صورتی که ضمانت در عقدنامه به صورت مطلق و بدون قید و شرط (مانند شرط عدم تمکن زوج) قید شده باشد، زوجه این حق قانونی را دارد که مستقیماً و به صورت مستقل، علیه ضامن اجراییه صادر کرده یا دادخواست بدهد، بدون آنکه اجباری به پیگیری قضایی علیه زوج داشته باشد.
اگر ضامن فوت کند، تکلیف پرداخت مهریه چه میشود؟
در صورت فوت ضامن، تعهد وی از بین نمیرود. مهریه به عنوان یک دین از اصل ترکه (اموال به جا مانده) ضامن کسر میشود. زوجه میتواند با طرح دعوا علیه وراث ضامن، تا میزان اموال موروثی، طلب خود را وصول کند؛ چرا که دین متوفی پیش از تقسیم ارث باید پرداخت شود.
پیشنهاد مطالعه: آیا مهریه شامل مالیات میشود؟
آیا ضامن میتواند با ادعای اعسار از پرداخت مهریه معاف شود؟
اعسار باعث معافیت از پرداخت نمیشود، بلکه تنها منجر به تقسیط بدهی میگردد. ضامن ملزم است با ارائه لیست دقیق داراییها به دادگاه ثابت کند که توان پرداخت یکجا را ندارد. در صورت پذیرش، دادگاه مهریه را برای ضامن قسطبندی میکند اما کل بدهی همچنان بر ذمه او باقی میماند.
آیا توقیف فیش حقوقی ضامن مهریه امکانپذیر است؟
بله، اگر ضامن کارمند دولت یا بخش خصوصی باشد، زوجه میتواند پس از صدور اجراییه، تقاضای توقیف حقوق وی را بدهد. طبق قانون، اگر ضامن متاهل و دارای افراد تحت تکفل باشد، یکچهارم و در غیر این صورت، یکسوم از حقوق ماهیانه او تا زمان تسویه کامل مهریه کسر خواهد شد.
آیا ضامن میتواند پس از پرداخت مهریه، پول خود را از شوهر پس بگیرد؟
بله، طبق قانون مدنی، ضامن پس از پرداخت دین، در جایگاه طلبکار قرار میگیرد. اگر ضمانت با اطلاع و درخواست زوج انجام شده باشد، ضامن میتواند با ارایه رسید پرداخت، دادخواستی علیه زوج مطرح کرده و مبالغ پرداخت شده را به انضمام خسارات دادرسی از او مطالبه نماید.
اگر مرد اقساط مهریه را ندهد، حکم جلب صادر میشود؟